Πόλεις και οικισμοί της Φθιώτιδας μέσα από τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα των ετών 1514-1550. Μέρος Α΄: Καζάς Ζητουνίου (İzdin kazası)

Πριν λίγες μέρες δημοσιεύτηκε μία σημαντική ιστορική έρευνα για τις πόλεις και τους οικισμούς της Φθιώτιδας μέσα από τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα των ετών 1514-1550 στον ιστότοπο ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΗΣ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ. Η έρευνα αυτή παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον για το χωριό μας καθώς στο φορολογικό κατάστιχο (Tahrir Defterleri) TD 367 που συντάχθηκε το 1521, κατά την απογραφή που διέταξε ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής, αναφέρεται ως χωριό της επαρχίας Λαμίας (İzdin nahiyesi) με το όνομα Makri. Ακολουθεί αναδημοσίευση αποσπάσματος της έρευνας:

Από την έρευνα στο διαδίκτυο οδηγηθήκαμε σε εκδόσεις της Γενικής Διεύθυνσης Κρατικών Αρχείων της Τουρκίας, οι οποίες παρουσιάζουν φορολογικά κατάστιχα της οθωμανικής αυτοκρατορίας της περιόδου του πρώτου μισού του 16ου αιώνα. Είναι εποχή ανάπτυξης και ακμής με απόγειο το 1566, έτος θανάτου του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (1494-1566).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την τοπική ιστορία παρουσιάζουν τα φορολογικά κατάστιχα (Tahrir Defterleri), τα οποία αναφέρουν πληροφορίες για τη Φθιώτιδα.

Το φορολογικό κατάστιχο (Tahrir Defterleri) TD 367 συντάχθηκε το 1521, κατά την απογραφή που διέταξε ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής, ένα χρόνο μετά την άνοδό του στο θρόνο. Είναι αναλυτικότερο από τα συνηθισμένα κατάστιχα. Καταγράφει τον φορολογούμενο πληθυσμό και το σύνολο των φόρων που κατέβαλλαν οι οικισμοί. Στο ίδιο κατάστιχο περιλαμβάνεται και η πρώτη φορολογία νομοθεσία (κανουνναμές) [βλέπε σχετικά: Ο κανουναμές (ķânûnnâme) του καζά Ζητουνίου (Izdin, Zeytun)]. Στο TD 420 καταγράφεται μόνο το εισόδημα των κατόχων των τιμαρίων (Timārhā).

Στο αναλυτικό (Mufassal) κατάστιχο TD 431 και στο συνοπτικό (İcmal) TD 196 αποτυπώθηκε η απογραφή, η οποία πραγματοποιήθηκε το 1540.

Σε τρία αναλυτικά κατάστιχα, το TD 484 της Κωνσταντινούπολης και τα Kuyudu Kadime 157 και 183 της Άγκυρας, διασώθηκε η απογραφή που διέταξε το 1571 ο Σελίμ Β΄ ο μέθυσος (1524-1574).

Από τα διασωθέντα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα διαπιστώνεται ότι ο γεωγραφικός χώρος της σημερινής Φθιώτιδας (επαρχίες Φθιώτιδας, Δομοκού και Λοκρίδας) ανήκε τότε σε διαφορετικές διοικητικές και φορολογικές ενότητες.

Η ορολογία που χρησιμοποιήθηκε από τους Οθωμανούς για την περιγραφή των γεωγραφικών διαμερισμάτων της αυτοκρατορίας τους ήταν:

-Μπεηλερμπεηλίκι ή Εγιαλέτι (Beylerbeylik ή Eyālet): ήταν η πρωταρχική διαίρεση της αυτοκρατορίας. Επικεφαλής ήταν ο μπεηλέρμπεης (Βeglerbegi ή Beylerbeyi). Το πρώτο Μπεηλερμπεηλίκι σχηματίσθηκε το 1361 και περιελάμβανε τις κατακτήσεις ευρωπαϊκών εδαφών.

-Λιβάς (Livā): ο αραβικός όρος λιβάς (Livā) στα πρώτα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης αναφέρεται σε γεωγραφικό διαμέρισμα, όπως είναι σήμερα η Περιφέρεια. Αργότερα αντικαταστάθηκε με τον όρο σαντζάκ (sancak). Διοικητής ήταν ο σαντζάκμπεης ή μουτασερίφης (sancakbeyi ή mutasarrıf).

-Καζάς (Kaza) ή Σουμπασιλίκι (Subaşılık): γεωγραφικό διαμέρισμα αντίστοιχο του σημερινού νομού. Επικεφαλής του ήταν ο σούμπασης (Sübaşı) ή βοεβόδας και βοηθός του ο τσερίμπασης (Çeribaşı).

-Ναχιγιές (Nahiye): αντιστοιχούσε στο σημερινό Δήμο ή επαρχία. Επικεφαλής ήταν ο μουτεσελίμης (Mütesellim).

Χάρτης. Μέρος του λιβά του Ευρίπου το 1530. Η Χαλκίδα (Agrıboz) είναι πρωτεύουσα του λιβά. Η Λαμία (İzdin) είναι πρωτεύουσα του Καζά Ζητουνίου.

Ο καζάς Ζητουνίου (İzdin kazası), όπως διαπιστώνεται στα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, από το 1466 έως το 1506 ανήκε στο λιβά Τρικάλων (Tirhala livasi) και από το 1522 έως το 1539 στο λιβά Ευρίπου (Agrıboz Livası). Περιελάμβανε τις επαρχίες Ζητουνίου (İzdin nahiyesi) και Μενδενίτσας (Modoniçe nahiyesi).

Πρωτεύουσα του καζά και της ομώνυμης επαρχίας είναι η Λαμία (έως το 1836 Ζητούνι) (İzdin, οθωμ. ازدين). Πρωτεύουσα της επαρχίας Μενδενίτσας είναι η Μενδενίτσα (Modoniçe, οθωμ. مدونيچه).

Ο καζάς είχε χωρισθεί σε πέντε χάσια, ένα ζιαμέτι και δύο τιμάρια. Τα χάσια (Hāsshā) ήταν περιοχές των οποίων τα έσοδα καρπωνόταν ο σουλτάνος ή υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι του. Το χάσι απέφερε έσοδα ύψους 100.000 άσπρων akçe και άνω. Τα ζιαμέτια (zeʻāmethā) ήταν περιοχές που παραχωρούνταν σε στρατιωτικό αξιωματούχο από το σουλτάνο, ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες του. Το ζιαμέτι απέφερε έσοδα ύψους 20.000-100.000 άσπρων (akçe). Τα τιμάρια (Timārhā), αντίστοιχα των βυζαντινών στρατιωτοπίων και ευρωπαϊκών φέουδων, ήταν περιοχές των οποίων τα έσοδα καρπωνόταν κυρίως στρατιωτικοί αξιωματούχοι για τις υπηρεσίες τους. Το τιμάριο απέφερε έσοδα ύψους 2.000-20.000 άσπρων (akçe).

Στο φορολογικό κατάστιχο TD 367/55,56 γίνεται αναφορά στο παζάρι της Λαμίας. Καταγράφονται επίσης προβλήτες ή σκάλες (İskelesi) του Αχινού (TD 367/96), της Λαμίας (TD 367/96) και του Kerdik(?) (TD 367/96).

Αναλυτικά ο καζάς Ζητουνίου, όπως καταγράφεται στο φορολογικό κατάστιχο TD 367:

ΚΑΖΑΣ ΖΗΤΟΥΝΙΟΥ (KAZĀ-İ İZDİN)

Χάσι του Σουλτάνου (Hāsshā-i Hümāyūn)

  • Πόλη (Λαμία) [Nefs (İzdin)] 1
  • Συνοικίες μουσουλμάνων (Mahalle-i müslim) 4
  • Συνοικίες απίστων (χριστιανών) (Mahalle-i gebrān) 13
  • Κοινότητα Ιουδαίων (Cemā‘at-i Yahūdī) 1
  • Κοινότητα αλατάδων (Cemā‘at-i tuzcıyān) 1
  • Οικογένειες μουσουλμάνων (Hāne-i müslim) 126
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 20
  • Οικογένειες απίστων (χριστιανών) (Hāne-i gebr) 457
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 62
  • Χήρες (Bīve) 80
  • Οικογένειες Ιουδαίων (Hāne-i Yahūdī) 16
  • Χήρες (Bīve) 5
  • Αλυκή (Memleha) 1
  • Φορολογικές ενότητες (Mukāta‘a) 3
  • Ορυζώνες (Nehr-i çeltük) 2
  • Έσοδα (Hāsıl) 791.475

Χάσι του Μεγάλου βεζύρη Ιμπραήμ Πασά (Hāsshā-i Sadru’l-vüzerā İbrāhīm Paşa)

  • Χωριά (Kurā) 12
  • Οικογένειες (Hāne) 599
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 91
  • Χήρες (Bīve) 47
  • Έσοδα (Hāsıl) 63.205

Χάσι του Αγιάζ Πασά (Hāsshā-i Ayas Paşa)

  • Χωριά (Kurā) 4
  • Οικογένειες (Hāne) 224
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 66
  • Χήρες (Bīve) 47
  • Έσοδα (Hāsıl) 29.712

Χάσι του Κασίμ Πασά (Hāsshā-i Kāsım Paşa)

  • Χωριά (Kurā) 9
  • Οικογένειες (Hāne) 296
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 85
  • Χήρες (Bīve) 43
  • Έσοδα (Hāsıl) 40.124

Χάσι του Διοικητή της Περιφέρειας (Hāsshā-i Mīr-livā)

ΕΠΑΡΧΊΑ ΜΕΝΔΕΝΙΤΣΑΣ (NĀHİYE-İ MODONİÇE)

  • Χωριά (Kurā) 4
  • Οικογένειες (Hāne) 177
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 29
  • Χήρες (Bīve) 17
  • Έσοδα (Hāsıl) 16.785

Ζιαμέτια και Τιμάρια των Σπαχήδων (Ze‘āmethā veTīmārhā-i Sipāhiyān)

ΕΠΑΡΧΙΑ ΛΑΜΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΝΔΕΝΙΤΣΑΣ (NĀHİYE-İ İZDİN VE MODONİÇE)

  • Πόλη (Μενδενίτσα) [Nefs (Modoniçe)] 1
  • Κοινότητα μουσουλμάνων (Cemā‘at-i Müslim) 1
  • Συνοικίες απίστων (χριστιανών) (Mahalle-i gebrān) 5
  • Χωριά (Kurā) 66
  • Νεκροταφεία (Mezāri‘) 2
  • Οικογένειες μουσουλμάνων (Hāne-i müslim) 55
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 11
  • Οικογένειες απίστων (χριστιανών) (Hāne-i gebrān) 4.029
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 551
  • Χήρες (Bīve) 320
  • Έσοδα 427.325

Τιμάριο της Φρουράς (γενιτσάρων) του Κάστρου της Λαμίας (Tīmārhā-i Mustahfızān-ı Kal‘a-i İzdin)

  • Φρούραρχος (Dizdār) 1
  • Διαχειριστής (Οικονόμος) (Kethudā) 1
  • Πυροβολητής (Topcı) 1
  • Φρουρά (Γενίτσαροι) (Mustahfızān) 24
  • Χωριά (Kurā) 4
  • Οικογένειες (Hāne) 171
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 21
  • Χήρες (Bīve) 21
  • Έσοδα (Hāsıl) 28.167

Τιμάριο της Φρουράς (γενιτσάρων) του Κάστρου της Μενδενίτσας (Tīmārhā-i Mustahfızān-ı Kalai Modoniçe)

  • Φρούραρχος (Dizdār) 1
  • Διαχειριστής (Οικονόμος) Kethudā 1
  • Φρουρά (Γενίτσαροι) Mustahfızān 10
  • Ιμάμης (İmām) 1
  • Χωριά (Kurā) 2
  • Οικογένειες (Hāne) 91
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 14
  • Χήρες (Bīve) 1
  • Έσοδα (Hāsıl) 15.564

Βακούφια (Evkāf)

  • Αμπελώνες (Bāğ), μικροί αμπελώνες (bāğçe)
  • Καταστήματα, πόρτες (Dekākīn, bāb) 33
  • Νερόμυλοι, πόρτες (Āsiyāb, bāb) 2
  • Έσοδα (Hāsıl) 17.147

ΣΥΝΟΛΑ ΤΟΥ ΚΑΖΑ ΖΗΤΟΥΝΙΟΥ (CEMA‘N KAZĀ-İ İZDİN)

  • Κάστρα (Kal‘a) 2
  • Κωμοπόλεις (Kasaba) 2
  • Πόλη της Λαμίας (Nefs-i İzdin)
  • Συνοικίες μουσουλμάνων (Mahalle-i müslim) 4
  • Συνοικίες απίστων (χριστιανών) (Mahalle-i gebrān) 13
  • Κοινότητα Ιουδαίων (Cemā‘at-i Yahūdī) 1
  • Κοινότητα αλατάδων (Cemā‘at-i tuzcıyān) 1
  • Πόλη της Μενδενίτσας (Nefs-i Modoniçe)
  • Κοινότητα μουσουλμάνων (Cemā‘at-i müslim) 1
  • Συνοικίες απίστων (χριστιανών) (Mahalle-i gebrān) 5
  • Χωριά (Kurā) 99
  • Φορολογικές ενότητες (Mukāta‘a) 3
  • Ορυζώνες (Nehr-i çeltük) 2
  • Οικογένειες μουσουλμάνων (Hāne-i müslim) 126
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerredān) 20
  • Οικογένειες απίστων (χριστιανών) (Hāne-i gebr) 5.953
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerredān) 905
  • Χήρες (Bīve) 575
  • Οικογένειες Ιουδαίων (Hāne-i Yahūdī) 16
  • Άγαμοι άνδρες (Mücerred) 5
  • Μικρά τζαμιά (Mescid) 2
  • Λουτρά (Hammām) 2
  • Ιμάμηδες (İmām) 2
  • Μουεζίνηδες (Mü’ezzin) 2
  • Αλυκή (Memleha) 1
  • Έσοδα (Hāsıl) 1.413.942

Τα φορολογικά έσοδα κατανέμονταν ως εξής:

-τα έσοδα από το χάσι της πόλης της Λαμίας ανήκαν απευθείας στο Σουλτάνο.

-τα έσοδα από το χάσι 12 χωριών ανήκαν στο Μεγάλο βεζύρη (πρωθυπουργό) ελληνικής καταγωγής Ιμπραήμ πασά (1493-1536), τον γνωστό Πάργαλη.

-τα έσοδα από το χάσι 4 χωριών ανήκαν στον Αγιάζ πασά (1483-1539) (Ayas Mehmed Paşa), γιό εξισλαμισθέντα Αλβανού από τη Σκόνδρα και ευρωπαίας μητέρας. Ο ίδιος γεννήθηκε στην Αυλώνα. Ο Αγιάζ πασάς είχε τοποθετηθεί από το σουλτάνο Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή μπεηλέρμπεης στο Εγιαλέτι της Ρούμελης (Eyālet-i Rūm-ėli). Μετά την εκτέλεση του Ιμπραήμ πασά Πάργαλη το 1536, ο Σουλεϊμάν τον τοποθέτησε Μεγάλο Βεζύρη. Ο Αγιάζ πασάς κατέστειλε εξέγερση στην περιοχή, η οποία αναφέρεται σε «Ενθύμηση» της 23ης Αυγούστου 1526 γραμμένη στο νάρθηκα της Άνω Μονής Ξενιάς: «†Έτους ζλδ΄ ινδ. Ιδ΄εν Βρύνινα αυγ. Κγ΄. Έγεινε μεγάλο κακό πολύς κόσμος υπόφερε από των κλεφτών και στρατευμάτων. Οι αγάδες έσφαξαν, έκαψαν, κούρσευσαν και δραγούμησαν» (βλέπε και Τσερνοβίτι, Ίδρυση-Προεπαναστατικοί χρόνοι).

-τα έσοδα από το χάσι 9 χωριών ανήκαν στον Κασίμ πασά (Cezerî-zade Koca Kasim Paşa), τότε διοικητή (sancakbeyi) της Θεσσαλονίκης (1520-1530). Ο Κασίμ πασάς ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη τα Λουτρά Πασά Χαμάμ και μετέτρεψε σε τζαμί τον γειτονικό υστεροβυζαντινό ναό των Αγίων Αποστόλων.

-τα έσοδα από το χάσι 4 χωριών ανήκαν στο Διοικητή του Λιβά Ευρίπου (Agrıboz Livası).

-τα έσοδα από ζιαμέτια και τιμάρια 66 χωριών ανήκαν σε σπαχήδες.

-τα έσοδα από το τιμάριο 4 χωριών ανήκαν στη φρουρά των γενιτσάρων του Κάστρου της Λαμίας.

-τα έσοδα από το τιμάριο 2 χωριών ανήκαν στη φρουρά των γενιτσάρων του Κάστρου της Μενδενίτσας.

ΛΑΜΙΑ

Στο φορολογικό κατάστιχο TD 367 του έτους 1521 αναφέρεται ότι η Λαμία διέθετε κάστρο (kale) και υπήρξε έδρα Σούμπαση (subaşılık) ή βοεβόδα και καδή (kadi). Στο TD 367/55 διασώζεται το όνομα του καδή Μουχιντίν (Muhyi’d-dīn).

Στο Κάστρο της Λαμίας είχαν την έδρα τους ο Φρούραρχος, ένας οικονομικός διαχειριστής, ένας πυροβολητής και φρουρά αποτελούμενη από 24 γενιτσάρους. Για τη συντήρησή τους φορολογούνταν 4 χωριά, τα οποία αποτελούνταν από 171 οικογένειες (Hāne), 21 αγάμους (Mücerred) και 21 χήρες (Bīve).

Στην πόλη της Λαμίας καταγράφονται:

4 συνοικίες (Mahalle) μουσουλμάνων,

13 συνοικίες (Mahalle) απίστων (gebrān), δηλαδή χριστιανών,

1 κοινότητα (Cemā‘at) Ιουδαίων, η οποία αποτελούνταν από 16 οικογένειες και 5 χήρες.

1 κοινότητα (Cemā‘at) εργατών αλυκής (tuzcıyān=αλατάδες). Τα μέλη της κοινότητας αυτής εργάζονταν στην αλυκή του Μαλιακού κόλπου και ήταν χριστιανοί.

Ως διαφορετική ομάδα πληθυσμού καταγράφονται οι Kıbtiyan (çingeneler=τσιγγάνοι).

Συνοικίες μουσουλμάνων (Mahalle-i müslim)

Οι 4 συνοικίες (Mahalle) των μουσουλμάνων αποτελούνταν από 126 οικογένειες (Hāne) και 20 αγάμους (Mücerred). Αναπτύχθηκαν γύρω από τα τζαμιά και το δημόσιο εστιατόριο (İmaret) και ήταν οι εξής:

1. Cami-i Atik (TD 367/95)

2. Mescid-i Kasımfakih (TD 367/95)

3. Mescid-i Ömerçelebi (TD 367/95).

4. Zāviye-i Ömer-Bey (TD 367/95 & TD 367/103).

Σε μεταγενέστερο φορολογικό κατάστιχο (TD 445/602) καταγράφεται συνοικία μουσουλμάνων του καδή Καραμανλή (Karamanlu-Kādī). Από το όνομα φαίνεται πως ο καδής καταγόταν από την Καραμανία (Καππαδοκία).

Στην πόλη καταγράφονται ένα μεγάλο τζαμί (Cami-i Atik), της ομώνυμης συνοικίας και άλλα τρία μικρότερα (Mescid). Ένα από αυτά ιδρύθηκε από τον Ομέρ μπέη, γιό του Τουραχάν μπέη (Ömer Bey bin Turhan Bey) (TD 36/1299). Το δεύτερο (Mescid-i Kasımfakih) βρισκόταν στην ομώνυμη συνοικία του νομομαθή Κασίμ (στα ελληνικά Κασίμ=Δημήτριος) (Kasımfakih) (TD 367/95). Το τρίτο (Mescid-i Ömerçelebi) βρισκόταν στη συνοικία του Ομέρ Τσελεμπή (TD 367/95).

Ο Ομέρ μπέης είχε ιδρύσει και δημόσιο εστιατόριο (İmaret) για τη σίτιση των φτωχών (TD 36/1299).

Στο ίδιο κατάστιχο καταγράφονται και κατοικίες (Zaviyeler) των Ομέρ μπέη (TD 367/95 & TD 367/103) και Βελή μπαμπά (TD 367/73 & TD 420/242) Η θέση τους προσδιορίζεται στο χάρτη εκεί όπου βρίσκεται η σημερινή Ανθήλη (Χάρτης). Είναι γνωστό ότι η Ανθήλη έως το 1927 ονομαζόταν Ιμίρμπεη (Μίρμπη στην καθομιλουμένη της περιοχής). Η ονομασία αυτή αποτελεί παραφθορά του ονόματος Ομέρ μπέη. Οι κατοικίες αυτές, εκτός από χώροι θρησκευτικής περισυλλογής, εξυπηρετούσαν και τις ανάγκες της πολιτικής αρχής. Λειτουργούσαν ως φυλάκια, κέντρα ανεφοδιασμού του στρατού, ξενώνες, κ.ά.. Ο Ομέρ μπέης, γιός του Τουραχάν μπέη, το 1424 κατέλαβε οριστικά τη Λαμία και έβαλε τις βάσεις για την ενσωμάτωσή της στην πρώιμη τότε οθωμανική αυτοκρατορία.

Ο Βελή μπαμπά (Velī-Baba) ήταν μουσουλμάνος μοναχός (δερβίσης) που προωθούσε τον εξισλαμισμό στις κατακτημένες περιοχές της Φθιώτιδας. Πιθανώς να πρόκειται για τον Βελιουλλάχ μπαμπά (Veli’ullah-Baba), ο οποίος έδρασε την ίδια εποχή και ίδρυσε τον μουσουλμανικό τεκέ της Μενδενίτσας. Είναι γνωστή η συμβολή των δερβίσηδων στην οθωμανική εξάπλωση. Ο προσδιορισμός του ως μπαμπά αποδεικνύει ότι κατείχε υψηλή ιερατική θέση (baba=πνευματικός οδηγός του τάγματος των μπεκτασήδων δερβίσηδων, όπως ο ηγούμενος των χριστιανικών μοναστηριών). Αντίστοιχη προσωπικότητα, αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, ήταν ο Χασάν μπαμπά. Ο Χασάν μπαμπά μαζί με τον Εβρενός μπέη (εξισλαμισμένο Έλληνα από τη βυζαντινή οικογένεια των Ουρανών) κατέκτησαν τη Θεσσαλία (1386-1394). Ο Χασάν μπαμπά συνέβαλε αποφασιστικά στον εξισλαμισμό της. Ο τεκές του, ο οποίος χτίσθηκε το 1490 από τον Ομέρ μπέη, σώζεται σήμερα στην είσοδο των Τεμπών.

Συνοικίες των απίστων (Mahalle-i gebrān)

Οι 13 συνοικίες (Mahalle) των απίστων (gebrān), δηλαδή των χριστιανών της Λαμίας αποτελούνταν από 457 οικογένειες (Hāne), 62 αγάμους (Mücerred) και 80 χήρες (Bīve). Ήταν οι εξής:

1. Bastiro-bodon/ Mastro-Todor (TD 367/96 & TD 431/630).

2. Benar-Masakalo/Sarımsaklu (TD 367/96): πρόκειται για τη σημερινή Ροδίτσα. Η τουρκική ονομασία (Sarımsaklu) κατά λέξη ερμηνεύεται τόπος όπου καλλιεργείται σκόρδο (Sarımsak=σκόρδο). Το όνομα Benar Masakalo πιθανότατα είναι του φεουδάρχη, κυρίου του οικισμού πριν την έλευση των Οθωμανών. Η συνοικία μαζί με τη Λαμία γνώρισε τη φραγκική κατάκτηση (Βαρωνία Ζητουνίου, Girton) και στη συνέχεια την Καταλανική (El Sito). Το όνομα Masakalo πιθανώς μεταφέρεται ως Μισόκαλος  στα ελληνικά στην κτητορική επιγραφή της Παναγίας Αρχοντικής του έτους 1762. Η επιγραφή αναφέρει ότι ο προηγούμενος ναός «….ΕΚ ΦΘΟΝΟΥΣ ΤΟΥ ΜΗΣΟΚΑΛΟΥ ΕΚΑΤΑΚΑΪ….». Δηλαδή, κατακάηκε εξαιτίας του φθόνου του Μησοκάλου. Ως μισόκαλος κυρίως προσδιορίζεται στα εκκλησιαστικά κείμενα ο διάβολος. Αν και υπάρχει μεγάλη χρονολογική απόκλιση 239 ετών ανάμεσα στο TD 367 και στην επιγραφή, στην λαϊκή παράδοση θα μπορούσε να επιβιώσει το κάψιμο του ναού από τον καθολικό φεουδάρχη Benar Masakalo. Άλλωστε και το καθολικό της μονής Άνω Ξενιάς κάηκε το 1213 από τον καρδινάλιο Πελάγιο.

3. Çerni (TD 367/95).

4. Iskırat (TD 367/96): πιθανώς ήταν το χωριό Σαρκλάκι του Δήμου Λαμιέων. Καταργήθηκε το 1879.

5. Koba (TD 367/96): είναι το σημερινό χωριό Κόμμα.

6. Kondar-Yano (TD 367/96).

7. Koril, Kronal (TD 35/117 & TD 431/632): η συνοικία αναφέρεται και ως Mahalle-i Kurolı.

8. Makri (TD 367/95).

9. Maratino, Pratiko (TD 35/116, TD 367/96 & TD 431/631): η συνοικία αναφέρεται επίσης ως Mahalle Pratikos İstimad και Mahalle-i Pod-Pratiko.

10. Rodino, Vodino (TD 35/115, TD 367/96 & TD 431/633).

11. Salina (TD 367/96).

12. Tabakçıyān (TD 367/96): στη συνοικία αυτή κατοικούσαν οι βυρσοδέψες.

13. Yanoço (TD 367/95).

Χωριά (Karye, Mezra’a)

Στον πίνακα που ακολουθεί παρατίθενται κατά αλφαβητική σειρά 55 χωριά (Karye) της επαρχίας Λαμίας (İzdin nahiyesi). Στον αριθμό αυτό προστίθενται η πρωτεύουσα Λαμία και 2 εγκαταλελειμμένα χωριά, των οποίων οι εκτάσεις καλλιεργούνταν από καλλιεργητές γειτονικών χωριών και φορολογούνται (Mezra’a).

Εκτός από τη στήλη με τα ονόματά τους, σε διπλανές στήλες παρατίθενται η παλιά και η σημερινή ονομασία, όσων ήταν δυνατόν να ταυτισθούν, καθώς και τα φορολογικά κατάστιχα που αναφέρουν το όνομα του χωριού. Οι Οθωμανοί γραφείς γνώριζαν την ελληνική γλώσσα. Χάριν ευφωνίας πρόσθεταν στην αρχή των ελληνικών λέξεων που άρχιζαν από δύο σύμφωνα το φωνήεν i, π.χ. İstiliç (Στυλίς). Πολλές φορές, το ίδιο φωνήεν παρενέβαλαν και ανάμεσα σε σύμφωνα, π.χ. İşkilitraki (Σκληθράκι).

Α/ΑΌνομαΠαλιά ονομασίαΣημερινή ονομασίαΦορολογικά κατάστιχα
1AgnandıΆγνάντηκαταργήθηκε το 1920TD 367/99
2AhinozΑχινόςΑχινόςTD 367/98
3Ahladi,Kovanatos,Ahlad,AhılaviΑχλάδιΑχλάδιTD 35/725 
TD 431/649
4AvlakΑυλάκιΑυλάκιTD 367/99
5Ayo Nikola  TD 367/99
6Ayo TodorΆγιοι ΘεόδωροιΆγιοι ΘεόδωροιTD 367/98
7Ayo YaniΆγιος ΙωάννηςΆγιος ΙωάννηςTD 35/309TD 196/107TD 420/110
8Ayo-Yani-Ayo-Stani  TD 35/302TD 367/99TD 420/110TD 431/677
9Çaniçe Gardik,Küçük Gardik,Niç-GardikΓαρδικάκιΟίτηTD 367/99TD 420/116
10Çeltükçü,Çeltükciyan  TD 367/99
11Çernovit,Çerni-viritΤσερνοβίτιΠαλαιοκερασιάTD 196/110TD 367/99TD 420/111TD 431/674
12Damasta,VamastaΔαμάσταΔαμάσταTD 35/308TD 196/114 TD 367/99
13Dayiçe-obasıΝταϊτσιάΑγριλιάTD 367/97
14DelfinoΔέφλινοΔέλφινοTD 367/98
15DivriΔίβρηΔίβρηTD 367/98
16Drako İspilye,Drako-selyeΔρακοσπηλιάΘερμοπύλεςTD 196/106TD 420/108 TD 431/660
17Dristala,DristelaΔρίστελλακαταργήθηκε το 1879TD 367/97
18FrançiΦραντζήΦραντζήTD 367/97
19GardikΓαρδίκιΠελασγίαTD 367/98
20GavriyaniΓαύριανηΓαβριανήTD 35/123TD 196/107TD 431/663
21İdbavuna,İdvunaΔύο ΒουνάΔύο ΒουνάTD 35/301TD 196/112
22İlvaniçeΛαβανίτσα TD 367/101
23İrhiniç(?)εγκαταλελειμμένο TD 367/99
24İstiliçΣτυλίδαΣτυλίδαTD 367/97
25İşkilitrakiΣκληθράκικαταργήθηκε το 1908TD 367/97
26İskopedelye,İskopolye  TD 367/99TD 420/115
27İzdinΖητούνιΛαμίαTD 167/156TD 367/54TD 367/95TD 367/97TD 367/101
28İzdinΖητούνιΛαμίαTD 120/281
29Kalamakiπαλιό ΚαλαμάκιΚαλαμάκιTD 367/99
30Kalamakiεγκαταλελειμμένο TD 367/99
31Kara-Mustafāluçeltük nehri  TD 367/96
32Kara-Mustafālu  TD 367/99
33Koko-İkila,Koko İksilya  TD 196/109TD 367/99
34Komariç, NihorΚουμαρίτσιΚουμαρίτσιTD 367/99
35KombotaΚομποτάδεςΚομποτάδεςTD 35/100TD 431/983
36Koronis  TD 367/99
37Kosta AleksiΚωσταλέξηΚωσταλέξηTD 367/99
38Köpekli  TD 367/101
39Kukura,Kurşunlu-kilise  TD 367/99
40LefterohorΕλευθεροχώριΕλευθεροχώριTD 367/99
41Limogardik,Limo-gardikΛιμογάρδιΛιμογάρδιTD 367/99
42Litonos  TD 367/97
43Longiçe,BunkiçeΛογγίτσιΛογγίτσιTD 35/157TD 420/18
44MakriΜάκρυσιΜάκρηTD 367/95
45Makri Livadi  TD 367/99
46Mibalos (?)  TD 367/98
47Nerayida,Lukova,TrinidaΝεράϊδαΝεράϊδαTD 196/10TD 367/97
48NikovaΝίκοβαΆνυδροTD 367/97
49Padelyani,Pavel-Yani,ValaniΠαύλιανηΠαύλιανηTD 35/292TD 196/13TD 367/97TD 420/17TD 431/650
50PalyohorΠαληοχώριΠαλαιοχώρι ΔωριέωνTD 35/292TD 196/13TD 367/97TD 420/17
51Pileş  TD 367/97
52Pralos,PratosΜπράλλοςΜπράλοςTD 35/154TD 367/97TD 420/18
53ProkovenikΠροκοβενίκοςΣκαμνόςTD 367/99
54Sapona,SalonaΣαπουνάκαταργήθηκε το 1879TD 35/311TD 367/101TD 431/979
55Timurhisar,Kovalos,RahoviçeΚουβέλα ή ΚούβελοςΚουβέλα ή ΚούβελοςTD 367/99
56Vardat,Ayo ParaskeviΒαρδάτεςΒαρδάτεςTD 367/99
57Vlakanda  TD 367/97
58Zapandı  TD 367/99

ΕΙΚΟΝΕΣ

α

β

γ

δ

ε

Παρατηρήσεις:

-Agnandı: η Άγναντη υπήρξε χωριό του δήμου Κρεμαστής Λαρίσσης κοντά στην Πελασγία. Καταργήθηκε το 1920.

-Ahladi, Kovanatos, Ahlad, Ahılavi: το Αχλάδι εμφανίζεται και με το όνομα Kovanatos.

-Çaniçe Gardik, Gardik, Niç-Gardik: Μικρό (Küçük) Γαρδίκι είναι το Γαρδικάκι (από το 1930 Οίτη) σε αντίθεση με την Πελαγία που ονομαζόταν Μεγάλο (Büyük) Γαρδίκι (ευχαριστούμε τον εκπαιδευτικό  κ.Γιώργο Σταυρόπουλο για την υπόδειξη).

-Çeltükçü, Çeltükciyan: στα ελληνικά ερμηνεύεται ως χωριό καλλιεργητών ρυζιού. Και τότε στις εκβολές του Σπερχειού καλλιεργούνταν ρύζι. Είναι γνωστό από τα φορολογικά κατάστιχα ότι υπήρχαν 2 ορυζώνες (Nehr-i çeltük). Οι καλλιεργητές διέμειναν σε δικό τους χωριό. Οι Τούρκοι ιστορικοί τους θεωρούν μουσουλμάνους.

-Çernovit, Çerni-virit: η Παλαιοκερασιά καταγράφεται και ως Çerni-virit.

-Damasta, Vamasta: η Δαμάστα καταγράφεται και ως Vamasta.

-Kalamaki: στο ίδιο φορολογικό κατάστιχο (TD 367/99) αναφέρεται δύο φορές το Καλαμάκι: ως χωριό (Karye) και ως καλλιεργήσιμη έκταση (Mezra’a).

-Kara-Mustafālu, Kara-Mustafālu çeltük nehri: οι κάτοικοι του χωριού είναι καλλιεργητές ρυζιού (çeltük nehri) και σύμφωνα με τους Τούρκους ιστορικούς μουσουλμάνοι. Είναι η Μουσταφάμπεη (από το 1915 Ηράκλεια).

-Komariç, Nihor: το Κουμαρίτσι καταγράφεται και ως Νεχώρι.

-Köpekli: οι Τούρκοι ιστορικοί το αναφέρουν ως μουσουλμανικό. Ετυμολογείται από το Köpek=σκύλος και την κατάληξη –li που δηλώνει τόπο.

-Kukura, Kurşunlu-kilise: ετυμολογείται από το μεσαιωνικό λατινικό Cucurum=σωρός από πέτρες. Το Kurşunlu-kilise μεταφράζεται Μολυβδοσκέπαστη εκκλησία.

-Limogardik, Limo-gardik: το Λιμογάρδι. Το πρώτο συνθετικό (Limo) είναι το λατινικό Limes=όρια, σύνορα. Το δεύτερο συνθετικό (gardik) είναι το γνωστό μας Γαρδίκι. Το όνομα του χωριού ερμηνεύεται ως μικρή πόλη των συνόρων και μάλλον είχε σχέση με τη φραγκική Βαρωνία του Ζητουνίου ή τους Καταλανούς μισθοφόρους που διαδέχθηκαν τους Φράγκους στην περιοχή.

-Litonos: η λέξη Litono είναι η άλλη σημασία της λέξης Verbena, ονομασία του φυτού βέρβενα ή σταυροβότανο. Από αυτό πιθανώς προέρχεται η ονομασία του χωριού.

-Longiçe, Bunkiçe: το Λογγίτσι καταγράφεται και ως Bunkiçe.

-Nerayida, Lukova, Trinida: η Νεράιδα καταγράφεται και ως Lukova και Trinida. Χωριό Λούκοβο υπάρχει σήμερα στην Αλβανία και την Τσεχία. Trinida μεταφράζεται στα ελληνικά η Τριάδα.

-Padelyani, Pavel-Yani, Valani: η Παύλιανη καταγράφεται με τρία ονόματα.

-Pralos, Pratos: ο Μπράλος καταγράφεται και ως Pratos. Πόλη Prato υπάρχει στην Τοσκάνη. Στα ιταλικά Prato=λιβάδι.

-Sapona, Salona: είναι ο διαλυμένος οικισμός Σαπουνά στο όρος Όθρυς. Καταγράφεται και ως Salona. Δεν πρέπει να συγχέεται με την Άμφισσα, η οποία σε όλα τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα καταγράφεται ως Salina.

-Timurhisar, Kovalos, Rahoviçe: η Κουβέλα. Ετυμολογείται από το σλαβικό kubeł=κυψέλη μελισσών. Καταγράφεται με τρία ονόματα: Kovalos, Rahoviçe και Timurhisar. Το τουρκικό της όνομα (Timurhisar) οφείλεται στο φρούριο που είχε κτισθεί από τον Οθωμανό Τιμούρ δίπλα στην εκβολή του ποταμού Βελλά (Χάρτης).

-Vardat, Ayo Paraskevi: οι Βαρδάτες καταγράφονται και ως Αγία Παρασκευή.

-Zapandı: ετυμολογείται από το σλαβικό Zapad=δύση, ηλιοβασίλεμα ή σκοτεινός τόπος. Ο οικισμός βρισκόταν κοντά στο σημερινό Καλαμάκι.

Τα ονόματα ορισμένων χωριών υποδηλώνουν την φραγκική και καταλανική κατοχή της περιοχής, η οποία προηγήθηκε της οθωμανικής. Διατηρήθηκαν στις απογραφές, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν έναν αιώνα περίπου μετά την οθωμανική κατάκτηση.

Τα χωριά Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Ιωάννης και Γαβριανή ανήκουν σήμερα στο νομό Μαγνησίας.

Εικ.1αβγδε Σελίδες του φορολογικού καταστίχου TD 367 με πληροφορίες για τον Καζά Ζητουνίου και τις επαρχίες Λαμίας και Μενδενίτσας. (Πηγή: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü / Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı / Defter-i Hâkânî Dizisi: XI, 370 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rum-ili defteri ile. 101, 114 ve 390 numaralı (920-937 / 1514-1530), II. Karlı-ili, Agrıboz, Mora, Rodos ve Tırhala Livâları. Tipkibasim, Ankara 2007).

Πατήστε εδώ για να δείτε ολόκληρη την ιστορική έρευνα του ιστότοπου ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΗΣ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s